Delfts blauw met een duister randje

In Delfts blauw zien we vaak bloemen, molens en Hollandse landschappen. Dat zijn vertrouwde decors, maar een plateelschilder kan ook heel andere onderwerpen kiezen. Een spinnenweb of een tatoeagemotief vraagt om een andere tekening, niet om een ander ambacht. Rond Halloween valt zo'n combinatie wat meer op. Toch heeft ze vooral te maken met de vrijheid die het beschilderen van keramiek biedt.

De schedel in de kunstgeschiedenis

Schedels komen al eeuwenlang voor in kunst en decoratie. In de zeventiende eeuw verwerkten Nederlandse schilders ze bijvoorbeeld in vanitasstillevens, naast boeken, zandlopers of gedoofde kaarsen. Daarmee wezen ze op de vergankelijkheid van het leven. De schedel was dus niet zomaar een opvallend voorwerp, maar onderdeel van een groter verhaal. 

Dat betekent niet dat iedere schedel in de kunst dezelfde boodschap heeft. Ook in illustraties en tatoeages komt de vorm voor, soms om zijn symboliek en soms vooral vanwege zijn herkenbare uiterlijk. De oogkassen, tanden en scherpe contouren geven kunstenaars veel mogelijkheden om er een eigen ontwerp van te maken.

Van plateelschilder naar tatoeëerder

Tatoeëren en plateelschilderen lijken misschien twee verschillende werelden. Toch zijn er overeenkomsten. In beide gevallen moet de maker rekening houden met lijnen, verhoudingen en een ondergrond die niet altijd vlak is. Een tekening voor een arm vraagt een andere verdeling dan een afbeelding op papier. Bij een keramische vaas of beeld is dat niet anders.

Jan Born kent beide ambachten. Hij leerde als jonge man het plateelschilderen van zijn oudere broer Gerard. Later ging hij tatoeëren en opende hij een tattoostudio in Rotterdam. Uiteindelijk pakte hij ook het beschilderen van aardewerk weer op. Voor zijn werk met keramische schedels liet hij de vormen maken in onze fabriek in Gouderak. Zo kwamen zijn ervaring als tatoeëerder en zijn kennis van het traditionele plateelschilderen opnieuw samen.

Schilderen op een vorm met veel details

In onze fabriek worden driedimensionale keramische vormen onder meer gemaakt met gietklei en gipsmallen. Ook de keramische schedel wordt in een gipsmal gegoten. Na het drogen en de eerste stook ontstaat biscuit: aardewerk waarop een decor kan worden aangebracht. Daarmee is de basis gelegd, maar bij een handbeschilderd object moet het ontwerp vervolgens nog goed op de vorm passen.

Een bord biedt een overzichtelijk schildervlak. Een schedel heeft juist holtes en uitstekende delen. Een lijn over het voorhoofd loopt anders dan langs de oogkas of de kaak. Daardoor moet de schilder niet alleen letten op de nauwkeurigheid van een motief, maar ook op de plek waar het wordt aangebracht. Wat van de zijkant goed zichtbaar is, kan vanaf de voorkant gedeeltelijk verdwijnen.

Een schedel met Delftsblauwe tattoo-motieven

Dat zie je terug in de handbeschilderde keramische schedel met tattoo-design van Jan Born. Over de ene zijde loopt een spinnenweb, terwijl op de andere zijde een grote spin is geschilderd. Ook een vogelmotief en kleine details zoals een biljartbal met het cijfer 8 en het getal 13 maken deel uit van de beschildering.

Door het blauw op de witte ondergrond blijft het geheel herkenbaar als Delftsblauw aardewerk. Tegelijk komt de beeldtaal uit de tattoo-kunst. Je ziet daardoor geen traditioneel tafereel op een ongebruikelijke vorm, maar een ontwerp waarbij de schildering over de rondingen van de schedel loopt.

Een bekende vorm, telkens een ander decor

Bij een decoratief beeld bepaalt het schilderwerk voor een groot deel de uitstraling. In onze collectie is dezelfde schedelvorm bijvoorbeeld ook met een bloemdecor te vinden. Een dergelijke voorstelling geeft het keramiek een heel ander karakter dan de spinnen en tattoo-motieven.

Voor dat verschil is geen nieuwe keramische vorm nodig. Met dezelfde basis kunnen verschillende decors worden gemaakt. Juist doordat we met eigen mallen en handbeschildering werken, is er ruimte om uiteenlopende schilderstijlen toe te passen. Zo kunnen ook ontwerpen die je niet direct met Delfts blauw associeert, hun plaats vinden binnen het traditionele plateelambacht.